Út var að koma bókin Helvítis fantur ertu! sem eru æviminningar Gunnars Inga Gunnarssonar sem lengi var yfirlæknir á Heilsugæslustöðinni Árbæ. Bestu ár sín, mótunarárin að eigin sögn, átti hann á bænum Hrosshaga í Biskupstungum. Grípum nú niður í frásögn hans:
Hrosshagi
Sverrir frændi skrópar í skólanum
Í fjögur sumur, frá 1956 til 1959, var ég í sveit hjá Sverri Gunnarssyni, föðurbróður mínum, í Hrosshaga í Biskupstungum en bærinn var hjáleiga frá biskupssetrinu í Skálholti, gegnt Torfastöðum. Þarna leið mér afskaplega vel og á vorin gat ég varla beðið eftir því að skólaárinu lyki svo að ég kæmist austur í sveitina.
Það er saga að segja frá því af hverju Sverrir frændi gerðist bóndi. Hann gekk í Austurbæjarskólann en einn daginn, ári eftir að hann fermdist, hætti hann að láta sjá sig þar. Hann fór þó að heiman á morgnana með skólatöskuna sína, eins og pabbi, sem var tveimur árum eldri. Amma og afi héldu að þeir væru samferða í skólann en einhvers staðar á leiðinni urðu þeir viðskila hvor við annan. Pabbi fór í skólann. Sverrir stakk sér aftur á móti á milli húsa og hvarf út í buskann en gætti þess jafnframt að koma aftur til síns heima þegar „skóladeginum“ væri lokið.
Pabbi vissi auðvitað af þessu skrópi hjá Sverri. Hann ákvað samt að nefna þetta ekki við foreldra þeirra. Hvers vegna hann kaus að gera svo hefur alltaf verið mér hulin ráðgáta, enda var hann elstur í fjögurra systkina hópi og þekktur fyrir að sýna þeim yngri ást og umhyggju, fyrir nú utan að meta foreldra sína mikils.
Sverrir komst upp með þetta hátterni í allmarga daga og þannig var einnig ástatt um nokkra af skólabræðrum hans. Þetta voru nefnilega samantekin ráð og á meðan jafnaldrar þeirra sátu sveittir yfir skræðum eða reigðu búka í leikfimi fóru þeir huldu höfði í einhverju skúmaskoti, víðsfjarri nefniföllum, kvaðratrótum, kroppaæfingum og öðru því sem hreinlega átti ekki upp á pallborðið hjá þeim.
Það var eins og skólastjórnendurnir og kennararnir kærðu sig kollótta um þótt sömu nemendurna vantaði dag eftir dag í skólann, án þess að nokkur tilkynning bærist um ástæður fyrir fjarvistunum. Undarlegt? Já, á því leikur enginn vafi. Þrátt fyrir að pabbi hefði ekki orð á þessu athæfi Sverris og ekkert heyrðist frá skólanum um þetta leyndardómsfulla brotthvarf hans þaðan komust afi og amma engu að síður að hinu sanna. Hvernig það vildi til veit ég ekki. Sömuleiðis hef ég ekki hugmynd um hvað frændi minn, ásamt vinum sínum, var að gera þegar hann átti að vera í skólanum en var þar ekki. Þessu brölti þeirra fylgdi engin önnur óregla en sú að fara á svig við reglur skólans.
Sverrir var ágætur námsmaður, þegar því var að skipta, en hefur á þessum tíma verið haldinn miklum skólaleiða og kannski blandaðist einhver angi af uppreisn þarna saman við. Afi reyndi að sjálfsögðu að koma Sverri aftur í skólann en það reyndist honum þrautin þyngri. Strákurinn tók það ekki í mál. Þá datt afa það í hug að koma honum í sveit. Það leist syni hans betur á. Þetta reyndist snilldarlausn, bæði „hér og nú“ og ekki síður þegar fram liðu stundir.
Sverrir var sendur í sveit til roskinna systkina, Halldórs og Margrétar Halldórsbarna, í Hrosshaga, sem fyrr er nefndur. Þetta var eldgamalt burstahús en afar þrifalegt og vel við haldið. Þau höfðu búið ein í kotinu um langt skeið, nægjusöm og dugleg. Hvorugt þeirra hafði gengið í hjonaband og þau áttu engin börn. Engum ættingjum, nema þá ef til fjarskyldum, var heldur til að dreifa. Þau voru því hálft í hvoru einstæðingar, nema að þau höfðu hvort annað og svo auðvitað kindur og kýr. Líf þeirra snerist um skepnurnar.
Afi þekkti til systkinanna og bað þau að taka Sverri að sér og „gera úr honum mann“. Það var auðsótt mál. Sverrir var sjálfur einkar sáttur með þessa niðurstöðu og svo fór að hann átti meira eða minna heima þarna upp frá því. Hann var kominn í skóla lífsins, kannski heldur fyrr en æskilegt hefði verið, en hverjum stóð ekki á sama um það? Mestu máli skipti að honum liði vel og sunnlenska náttúran lék við hann.
Þannig vildi til að Magnús bóndi lést nokkrum misserum eftir að Sverrir gerðist vinnumaður í Hrosshaga. Andlát hans varð til þess að Margrét fór að leiða hugann að því hvað yrði nú um býlið þegar að jarðvist hennar lyki. Hún velti þessu vel og lengi fyrir sér en kom síðan að máli við Sverri og gerði honum tilboð: Ef þú ferð í Bændaskólann á Hvanneyri og útskrifast þaðan færðu Hrosshaga og allt sem bænum fylgir að gjöf frá mér!
Föðurbróðir minn ætlaði varla að trúa sínum eigin eyrum og skal engan undra. Hann hafði aldrei velkst í vafa um velvild Margrétar í sinn garð en á þessu átti hann alls ekki von. Reyndar hafði hann ekkert velt því fyrir sér hvað yrði um Hrosshaga þegar Margrét væri öll. Framtíð hans sjálfs var líka óskrifað blað. Hann hafði bara lifað frá degi til dags í sveitinni og kunnað því afskaplega vel. Tilboðið, sem var eins konar áskorun, var tvímælalaust lottóvinningur fyrir ungling sem hafði flosnað upp úr skóla og átti ekkert fastmótað fyrir fullorðinsárin. Og þau voru handan við hornið.
Nú var það undir Sverri komið að verða sér úti um þá menntun sem gerði hann að búfræðingi. Amma og afi voru auðvitað ánægð með það hvernig væri að rætast úr „týnda syninum“ og þau studdu hann fjárhagslega til námsins á Hvanneyri. Þaðan lauk hann svo prófum á tilskildum tíma. Þá var árið 1948 og hann hélt rakleitt í Hrosshaga, þó ekki einn því með honum var konuefnið hans, Ólöf Fríða Gísladóttir, alltaf kölluð Fríða, frá bænum Ölkeldu á Snæfellsnesi. Hún hafði verið í Húsmæðraskólanum að Varmalandi, sem er stutt frá Hvanneyri, en algengt var að kærleikar væru á milli nemenda skólanna og það svo kyrfilegir í sumum tilfellum að úr því varð hjónaband.
Sverrir og Fríða höfðu búið í Hrosshaga í átta ár þegar ég kom þangað fyrst sem sumarstrákur, 1956. Þrjá syni áttu þau orðið og svo var Margrét þarna líka og undi hag sínum afar vel hjá húsráðendunum og krökkunum þeirra. Það var af sem áður var þegar þau voru bara tvö á bænum, hún og Magnús, bróðir hennar.
Íbúðarhúsið í Hrosshaga var lítið í fermetrum talið og aðeins var um eitt svefnherbergi að ræða. Þar sváfu hjónin, Sverrir og Fríða. Framan við það var svokallað alrými. Það var allt í senn; stofa, borðstofa og svefnálma fyrir aðra á heimilinu. Þar vorum við með rúmstæði meðfram veggjunum; ég, Margrét og þrír synir hjónanna.
Næsta sumar, 1957, var annað uppi á teningnum með húsakynnin. Sverrir hafði, með aðstoð góðra manna á undanförnum árum, byggt yfir fjölskylduna tveggja hæða hús á landi sínu, ofan við gamla bæinn. Nú var hún flutt í það og orðið rýmra um alla. Margrét hafði fengið herbergi út af fyrir sig og bræðurnir þrír deildu saman öðru. Enginn þurfti lengur að hýrast þar sem allir gátu gengið um. Var þó aldrei undan því kvartað á meðan svo var. Ég fékk vistarveru undir súð og við vorum þar tveir, því nýr liðsmaður var kominn til starfa á bænum sumarlangt, náskyldur mér og árinu eldri, 12 ára gamall.
Gunnar Rafn Jóhannesson
Herbergisfélaginn minn og jafnframt frændi var Gunnar Rafn Jóhannesson. Við þekktumst ágætlega en hann var systursonur Ingibjargar, föðurömmu minnar. Hann var þá nýbúinn að missa móður sína. Andlát hennar bar snöggt að og hann glímdi við það sem stundum fylgir áföllum eins og þessum og kallast „stupor“ á máli læknisfræðinnar. Fólk í þessu ástandi bregst lítið sem ekkert við ytri áreitum, það sýnir engin svipbrigði og sumt af því missir málið. Þannig var þetta með frænda minn. Ég gerði margar tilraunir til að spjalla við hann en það varð ekkert úr samræðum. Hann var fangi í eigin líkama. Þagði bara dag eftir dag og gerði mest lítið. Þannig gekk þetta í þrjár til fjórar vikur.
Ég vissi það vitaskuld ekki þá, 11 ára gamall, hvað amaði að Gunnari Rafni. Vafalaust hefur safnast upp í mér pirringur vegna samskiptaleysis við hann og á endanum gerði ég nokkuð sem ég sá jafnharðan eftir og hef í rauninni aldrei skilið af hverju ég gerði. Það var í hádeginu. Við sátum tveir einir eftir við eldhúsborðið þegar ég allt í einu halla mér yfir það, horfi djúpt í augun á honum og segi:
„Mikið djöfulli er það gott að mamma þín skuli vera dauð!“
Gunnar Rafn skreið yfir borðið, gaf frá sér hljóð eins og sært dýr, og reyndi að grípa í mig. Ég vék mér undan, hljóp síðan út og taldi víst að hann myndi alls ekki ná mér, enda hafði ekki verið svo mikið lífsmark með honum frá því að hann kom í Hrosshaga. En… Gunnar Rafn, í þessum ham, þegar öll orkan innra með honum leystist loksins úr læðingi og vel það, hefði eflaust getað hlaupið uppi blettatígur! Hann náði mér strax, henti mér í jörðina, tók svo 40 lítra mjólkurbrúsa, hóf hann á loft og sagði reiðilega:
„Ég ætla að mölva á þér hausinn!“
Þetta var það fyrsta sem ég heyrði hann segja í Hrosshaga! Sem betur fer heyrði Sverrir, frændi okkar, það einnig og sá auk þess hvað verða vildi. Hann stökk til og ég held svei mér þá að hann hafi þarna komið í veg fyrir morð.
Gunnar Rafn grét það sem eftir var af deginum og hann var ekki í herberginu okkar um nóttina. Svo var eins og það létti til í huga hans, við fórum að tala saman og urðum hálfgerðar samlokur næstu árin — unnum saman eitt sumarið enn í Hrosshaga, síðar nokkur sumur hjá Íslenskum aðalverktökum, vorum enn fremur samferða í læknanámi seinna meir og svo vinnufélagar í mörg ár á Heilsugæslustöðinni Árbæ.
Ég er helst á því að einhver æðri máttur hafi troðið sér inn í hausinn á mér og fengið mig til að segja þessi ljótu orð við Gunnar Rafn; orðin sem í rauninni brutu ísinn og sneru honum til baka í raunheima. Að mér hafi einfaldlega verið falið það hlutverk að liðsinna honum með þessum harkalega hætti, því ekkert mýkra hefði dugað til. Skemmtilegast er þó til þess að hugsa að þetta skyldi vera upphafið að ævilangri vináttu þeirra tveggja sem þarna bárust á banaspjótum.