Bann við innflutningi lifandi búfjár er aðeins einn hluti þess kerfis sem byggt hefur verið upp hér á landi til verndar dýraheilbrigði. Hér er átt við heildstætt kerfi þar sem mörg stjórntæki vinna saman að því markmiði að koma í veg fyrir að hingað berist og breiðist út sjúkdómar sem íslenskt búfé hefur litla eða enga mótstöðu gegn eða krefjast kostnaðarsamra aðgerða, svo sem bólusetninga eða niðurskurðar, til að halda þeim í skefjum.
Þetta heildstæða kerfi byggist á samspili margra þátta eins og banni við innflutningi lifandi búfjár, strangar reglur um innflutning erfðaefnis og kröfur um sótthreinsun búnaðar sem
tengist dýrahaldi, t.d. notaðra reiðtygja, innréttinga í gripahús, landbúnaðartækja, lífræns áburðar sem inniheldur mykju o.s.frv.. Auk þess gegna eftirlit á landamærum, skráning og
rekjanleiki, vöktun smitsjúkdóma, rannsóknastarfsemi, sóttvarnaaðgerðir, viðbragðsáætlanir og lagalegar heimildir stjórnvalda til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana mikilvægu hlutverki. Ekkert þessara stjórntækja var hannað til að standa eitt og sér. Hvert þeirra byggist á því að hin séu einnig til staðar og virki með þeim.
Vernd sem byggir á samspili margra þátta
Markmið þessa fyrirkomulags í heild sinni er að halda áhættunni af því að sjúkdómar berist í búfé eins lítilli og unnt er. Þetta á ekki aðeins við um þekkta og skráða alvarlega búfjársjúkdóma. Þegar svonefnd „hestapest“ barst til landsins árið 2010 kom í ljós að jafnvel lítt þekkt eða áður óþekkt smitefni, sem ekkert ónæmi hefur byggst upp gagnvart, geta valdið gríðarlegum usla. Þetta var harkaleg áminning um að sú sérstaða sem hér hefur byggst upp er vandmeðfarin og verður ekki varðveitt fyrirhafnarlaust. Vernd búfjár gegn smitsjúkdómum er því dýravelferðarmál. Ekki er óeðlilegt að gera kröfu um að stjórnvöld láti gera alvöru greinargerð um þann þátt afleiðinga breytinga á núverandi fyrirkomulagi sem greindi mögulegt umfang veikinda búfjár með tilheyrandi þjáningum, hvaða sjúkdómum sem mögulega gætu borist hingað yrði aðeins unnið á með niðurskurði o.s.frv.
Innri markaðurinn byggir á öðrum forsendum
Innri markaður Evrópusambandsins byggir á þeirri meginreglu að vörur skuli vera í frjálsu flæði milli aðildarríkja. Lifandi dýr eru vara í skilningi fjórfrelsisins og takmarkanir á
flutningi þeirra milli landa verða að uppfylla ströng skilyrði. Spurningin er því ekki hvort unnt sé að verja einstakar reglur íslenska kerfisins heldur hvort unnt sé að viðhalda því heildstæða fyrirkomulagi sem byggt hefur verið upp innan regluverks sem byggir á öðrum grunnforsendum.
Reglur innri markaðarins rekast á íslenskan veruleika
Þetta íslenska fyrirkomulag til verndar dýraheilbrigði rekst augljóslega á þá meginreglu innri markaðarins að vörur skuli vera í frjálsu flæði. Jafnvel gömlu sauðfjárveikivarnarlínurnar, sem enn gegna mikilvægu hlutverki við að verja heilbrigði búfjár og stýra flutningi á heyi og lifandi dýrum, einkum sauðfjár og geita, milli landshluta, ganga í berhögg við þessar grundvallarreglur.
Bann við innflutningi lifandi búfjár er vissulega mikilvægur hluti þessa fyrirkomulags, en tengsl þess við önnur úrræði sem þjóna sama markmiði eru órjúfanleg. Eðlilegt er að stjórnvöld, sem hyggjast sækja umboð til að hefja á ný viðræður um aðild að Evrópusambandinu, geri grein fyrir því hvaða markmið þau setja sér um vernd dýraheilbrigðis og hvernig þau telja unnt að samræma þau þeirri meginreglu Evrópusambandsins að vörur skuli vera í frjálsu flæði.
Erna Bjarnadóttir
Hagfræðingur