Formaður utanríkismálanefndar, Pawel Bartozsek, hefur undanfarið haldið því fram á samfélagsmiðlum að aðild Íslands að ESB gæti leitt til verulegrar lækkunar matvælaverðs. Hefur hann gengið svo langt að halda því fram að verð á matvörum og skyndibitum, svo sem tilteknum vefjum á veitingastöðum, gæti lækkað um allt að 25%.
Sem hagfræðingur með áralangan áhuga á matvælaverði ákvað ég að skoða þessa fullyrðingu út frá því hvaða vörur er um að ræða. Í þeim tilgangi keypti ég hunangshollustuvefju á Saffran við Dalveg á 2.590 krónur. Um er að ræða svipaða vöru og Pawel hefur sýnt á samfélagsmiðlum sínum og haldið fram að geti lækkað um 25% við aðild að ESB. Samkvæmt upplýsingum frá starfsfólki á Saffran inniheldur vefjan 120 grömm af kjúklingakjöti úr kjúklingaleggjum.
Við nánari skoðun á innihaldinu kom í ljós að kjúklingurinn er í raun eina hráefnið sem gæti borið verulega tollvernd. Grænmeti, hrísgrjón, sósur og vefjan sjálf eru almennt tollfrjáls í innflutningi, auk þess sem hluti hráefnanna er íslenskur en nýtur engu að síður ekki tollverndar. Greinarhöfundur spurðist fyrir um líklegt innkaupsverð á elduðu kjöt af kjúklingaleggjum til veitingastaða hér á landi. Á grunni þeirra upplýsinga má áætla að innkaupsverð kjúklingakjötsins í vefjunni sé um 280–290 krónur (hér er verið að miða við fulleldaða vöru sem rýrnar um u.þ.b. 20% við matreiðslu).
Ef innkaupsverð á kjúklingakjötinu myndi lækka um 25% við ESB-aðild leiddi það til þess að hráefniskostnaður vefjunnar lækkar um 72 krónur. Verð hennar færi þá úr 2.590 krónum í um 2.518 krónur, sem jafngildir tæplega 3% lækkun, ekki 25%. Fullyrðingar um slíka verðlækkun standast því illa þessa einföldun skoðun á innihaldi og hráefnisverði umræddrar vöru.
Formaður utanríkismálanefndar hefur einnig birt töflu þar sem hann gefur yfirlit yfir hvaða vöruflokkar landbúnaðarvara beri tolla og hverjir ekki. Þarna fer hann rangt með í veigamiklum atriðum. Meðal annars gefur hann til kynna að grænmeti beri almennt tolla og sama gildi að mestu leyti um brauð og kornvörur, matarolíu, sykur og
sætindi.
Frá 1. maí 2018 hefur gilt samningur Íslands og Evrópusambandsins m.a. um tollfrelsi í viðskiptum með fjölmargar landbúnaðarvörur á grundvelli bókunar 3 við EES-samninginn. Margir vöruflokkar sem falla undir samninginn og eru tollfrjálsir á grundvelli hans, þar á meðal langflestar kornvörur, brauð, kex, jurtaolíur, sykur, sætindi, ávextir og stór hluti grænmetis. Gúrkur, tómatar og paprika eru til dæmis tollfrjáls allt árið frá löndum ESB.
Þegar áhrif tolla á matvælaverð eru metin skiptir mestu máli hvaða tollar gilda í framkvæmd, ekki einungis hvað stendur í almennri tollskrá. Þeir vöruflokkar sem áfram njóta verulegrar tollverndar gagnvart ESB, svo sem kjöt, mjólkurvörur, smjör og kartöflur, vega um 5,4% heildarútgjöldum heimilanna.
Athygli vekur jafnframt að Pawel hefur upplýst í athugasemd við eina af færslum sínum um þessi mál að mat hans á umfangi tollfrelsis byggist á svörum frá gervigreindinni Google Gemini. Gervigreind getur verið gagnlegt hjálpartæki, en hún kemur ekki í stað vandaðrar heimildavinnu, sérstaklega þegar um er að ræða flókið samspil tollskrár, fríverslunarsamninga og framkvæmdar þeirra.
Það er eðlileg krafa að formaður utanríkismálanefndar hafi góða yfirsýn yfir mikilvægustu viðskiptasamninga Íslands við ESB áður en hann setur fram afdráttarlausar fullyrðingar um áhrif tolla á matvælaverð. Þegar slíkar fullyrðingar standast ekki nánari skoðun er hætt við að umræðan einkennist frekar af upplýsingaóreiðu en upplýstri stefnumótun.
Erna Bjarnadóttir
Hagfræðingur