Atvinnuvegaráðuneytið birti nýlega áfangaskýrslu Nordic Insights um endurskoðun stuðningskerfis íslensks landbúnaðar. Skýrslunni er jafnframt ætlað að greina þá möguleika sem aðild að Evrópusambandinu kann að fela í sér fyrir starfsumhverfi landbúnaðarins.
Í fréttatilkynningu ráðuneytisins um skýrsluna segir:
„Heildarstuðningur frá ESB og mótframlög Íslands ráðast af aðildarviðræðum og útfærslu kerfisins hérlendis þar sem heildarstærð landbúnaðarlands mun verða lagt til grundvallar.“
Þessi framsetning getur hæglega vakið þá hugmynd að stærð íslensks landbúnaðarlands ráði því hversu háan heildarstuðning Ísland fengi úr sjóðum ESB. Það er ekki rétt og raunar styður skýrslan sjálf ekki þessa fullyrðingu ráðuneytisins.
Tvö ólík atriði
Halda verður skýrt aðgreindum tveimur þáttum. Annars vegar er heildarfjárheimild eða landsumslag aðildarríkis vegna landbúnaðarstuðnings. Á hinn bóginn kemur svo að því að deila fjármununum út milli framleiðenda.
Umfang styrkhæfs lands ræður vitaskuld miklu um hve mikið kemur í hlut hvers og eins bónda. Það ákvarðar hins vegar ekki sjálfkrafa heildarframlag ESB til viðkomandi aðildarlands.
Þetta kemur skýrt fram í skýrslu Nordic Insights:
„Engar fastar reglur gilda um hvernig heildarstuðningsupphæð hvers ríkis er ákveðin heldur er það hluti af aðildarviðræðum hvers lands.“
Í niðurstöðukafla skýrslunnar er þetta ítrekað:
„Reglugerðir ESB ákvarða ekki hver heildarfjárheimild Íslands yrði. Hún réðist af fjárhagsramma ESB á þeim tíma og niðurstöðu aðildarviðræðna.“
Afmörkun styrkhæfs lands skiptir vissulega máli. Hún getur ráðið því hversu margir hektarar keppa um þá fjármuni sem eru til ráðstöfunar og hvernig greiðslur dreifast milli bænda. Ef styrkhæfum hekturum fjölgar en heildarfjárheimildin stendur óbreytt getur greiðslan á hvern hektara einfaldlega lækkað.
Stærra styrkhæft landsvæði tryggir því ekki hærra framlag frá ESB.
Hér er einnig rétt að bæta því við að greiðslur á styrkhæfan hektara eru mjög mismunandi milli aðildarríkja. Þá hefur þróun sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB, CAP, á síðari árum leitt til þess að mismunandi aðferðum er að nokkru leyti beitt milli ríkja við úthlutun stuðnings. Þessi mismunur hefur sætt verulegri gagnrýni af hálfu samtaka bænda innan ESB.
Króatíska dæmið
Aðild Króatíu að ESB árið 2013 sýnir vel hvernig þetta er gert í reynd. Í aðildarviðræðunum var samið um að árlegt landsumslag Króatíu fyrir beingreiðslur yrði 373 milljónir evra.
Þessi heildarfjárhæð var hluti af fjárhagspakka aðildarsamningsins. Hún varð ekki sjálfkrafa til með því að margfalda fjölda styrkhæfra hektara í Króatíu með einni fyrirfram ákveðinni ESB-greiðslu.
Jafnframt var samið um að greiðslur úr sjóðum ESB yrðu innleiddar í áföngum. Króatía fékk 25% af landsumslaginu fyrsta árið, 30% annað árið, 35% það þriðja og 40% á næsta stigi. Eftir það hækkaði hlutfallið um tíu prósentustig á ári þar til fullum greiðslum var náð.
Króatíska dæmið skýrir því vel það sem hér hefur verið lýst. Fyrst var samið um landsumslagið. Síðan var samið um hversu stóran hluta ESB greiddi á hverju ári og hversu miklu króatíska ríkinu væri heimilt að bæta við úr eigin sjóðum.
Varðandi meðfjármögnun er reynsla Finna nærtæk. Þar koma rúm 40% þess fjármagns sem varið er til landbúnaðar og dreifbýlisþróunar frá ESB, en tæp 60% eru fjármögnuð af Finnlandi sjálfu, annars vegar með innlendu mótframlagi við stuðningskerfi ESB og hins vegar með alfarið innlendum landbúnaðarstuðningi. Með hliðsjón af norðlægum aðstæðum og mikilli stuðningsþörf íslensks landbúnaðar virðist nærtækt að álykta að sambærilegt hlutfall gæti orðið hér á landi.
Upplýsingarnar þurfa að vera réttar
Það skiptir íslenska bændur verulegu máli að rétt sé farið með þessi atriði. Stærð og afmörkun styrkhæfs lands getur ráðið miklu um hvernig fjármunum yrði skipt milli bænda. Hún segir hins vegar ekki til um hversu hátt heildarframlag ESB til Íslands yrði.
Um það þyrfti að semja í aðildarviðræðum innan þess fjárhagsramma sem ESB hefði til ráðstöfunar. Jafnframt þyrfti að liggja fyrir hversu mikinn stuðning íslenski ríkissjóðurinn mætti og þyrfti að greiða sjálfur.
Fréttatilkynning ráðuneytisins ruglar þessum atriðum saman og gefur í skyn nokkuð sem ekki er stutt í skýrslunni sjálfri. Það verður að leiðrétta áður en sú ranghugmynd nær fótfestu að stórt landbúnaðarland Íslands tryggi sjálfkrafa stórt landsumslag frá Evrópusambandinu.
Erna Bjarnadóttir
Hagfræðingur