Opinber frásögn ungs bónda af því að geta ekki sótt um nýliðunarstyrk vekur spurningar um framkvæmd stuðningsins. Bóndinn, Ragnheiður Hallgrímsdóttir, deildi sögu sinni í tveimur færslum á Facebook og segist hafa fengið mikil viðbrögð. Kjarninn í frásögn hennar er þessi:
„Við leituðum upplýsinga áður en við tókum þessar stóru ákvarðanir. Við spurðum hvernig við ættum að standa að þessu. Við fórum eftir þeim leiðbeiningum sem okkur voru gefnar. Við biðum með umsóknina þar til kaupin voru formlega gengin í gegn, eins og okkur var ráðlagt. Við lögðum fram rekstraráætlun og fjármögnuðum kaupin út frá þeim forsendum sem við höfðum ástæðu til að ætla að giltu.
Og nú er okkur sagt að við hefðum í raun þurft að sækja um fyrr.
En hvernig áttum við að vita það þegar okkur var sérstaklega ráðlagt að bíða?“
Þau fengu nýliðunarstuðning árið 2025. Þegar starfsmaður Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins, RML, ætlaði að senda inn næstu umsókn stöðvaði umsóknarkerfi ráðuneytisins ferlið. Samkvæmt Ragnheiði fékk starfsmaðurinn þau svör að þau hefðu þegið greiðslur of lengi. Engin formleg synjun hefur borist.
Starfsmaðurinn óskaði skýringa og spurði hvort túlkun reglnanna hefði breyst milli ára. Hún benti á að slík breyting hefði þá ekki verið kynnt RML. Samkvæmt Ragnheiði hafa svör enn ekki borist.
Áætlun sem skortir forsendur
Nýliðunarstuðningur á að auðvelda fólki að hefja búskap og stuðla að ættliðaskiptum. Umsækjandi þarf að hafa lagt út fyrir fjárfestingu með eigin fé eða lántöku. Jafnframt gilda tímamörk frá því að búrekstur var leigður eða keyptur. Samþykki eitt ár tryggir því ekki stuðning það næsta, en skýra þarf hvaða atvik og dagsetning marka upphaf tímabilsins.
Styrkfjárhæðin ræðst af takmarkaðri heildarfjárveitingu, samþykktum umsóknum og forgangsröðun þeirra. Hvernig á stuðningurinn að auðvelda fjárfestingu þegar skuldbindingarnar þurfa að liggja fyrir áður en fjárhæð hans er þekkt?
Með umsókn þarf að leggja fram fimm ára rekstraráætlun með greinargerð, unna af fagaðila. RML er sérstaklega nefnt sem dæmi í reglugerðinni. Það gefur umsækjendum ástæðu til að leita þangað og treysta á þekkingu fyrirtækisins á styrkjakerfinu. Ráðgjafinn vinnur áætlunina en getur jafnframt leiðbeint um hvernig og hvenær sækja eigi um.
Hvaða styrkfjárhæð er forsvaranlegt að nota í áætluninni? Hvaða kröfur eru gerðar um að sýna greiðslugetu með minni stuðningi eða án hans? Hvernig sannreynir lánveitandi þessar forsendur?
Stjórnvöld geta einnig sjálf breytt rekstrarforsendum. Áform fjármála- og efnahagsráðuneytisins um breytta tollflokkun svokallaðs pizzaosts eru dæmi. Samtök fyrirtækja í landbúnaði telja þau geta grafið undan innlendri framleiðslu og benda á fyrri yfirlýsingar stjórnvalda um að málið yrði rætt við endurskoðun búvörusamninga.
Hvernig á ráðgjafi að meta slíka óvissu? Og hvernig samræma stjórnvöld stuðning sem hvetur til fjárfestinga og ákvarðanir sem geta veikt rekstrargrundvöll þeirra?
Ábyrgð og viðmið í ferlinu sjálfu
Bændasamtök Íslands fóru um árabil með útreikninga, greiðslur og önnur verkefni við framkvæmd opinbers stuðnings. Þau voru að því leyti eins konar framlenging stjórnsýslunnar. Þar reyndi daglega á mörkin milli hagsmunagæslu, leiðbeininga og framkvæmdar opinberra reglna.
Mótar stofnanaminni þess tíma enn fyrirkomulagið? Er treyst á að ráðgjöfin gegni sama hlutverki þótt RML sé sjálfstætt fyrirtæki með aðra stöðu og án ákvörðunarvalds um stuðninginn? Hvernig voru tengsl ráðgjafar og stjórnsýslu skilgreind þegar verkefnin voru aðskilin?
Hvaða hæfni þarf fagaðili að sýna fram á? Hvers vegna er eitt fyrirtæki sérstaklega nefnt í reglugerðinni og hvaða viðmið gilda um aðra ráðgjafa? Hvaða leiðbeiningar veitir ráðuneytið og hvernig fá ráðgjafar túlkun styrkskilyrða staðfesta?
Eftir hvaða viðmiðum metur ráðuneytið forsendur áætlunarinnar, sjóðstreymi, skuldaþol og áhættu? Hvernig tengist matið forgangsröðun umsókna og hvaða vægi hafa menntun og starfsreynsla?
Hver staðfestir að viðmið umsóknarkerfisins samræmist reglunum? Hvernig fær umsækjandi að leggja fram skýringar og gögn ef kerfið stöðvar umsóknina?
Ábyrgðarkeðjan þarf að vera skýr umsækjanda, ráðgjafa og ráðuneyti. Við hvert þrep þarf að liggja fyrir hver ber ábyrgð á hverju og eftir hvaða viðmiðum er unnið.
Þegar fólk hefur skuldbundið sig á grundvelli ráðgjafar en getur síðan ekki lagt fram umsókn nægir ekki að vísa til reglna eða ábyrgðar ráðgjafans. Fagráðuneytið þarf að láta rýna leiðbeiningarnar, forsendur áætlunarinnar, matsviðmiðin, umsóknarkerfið og ábyrgð hvers aðila. Rýnin þarf að leiða í ljós hvort og hvar ferlið brást og hvaða úrbóta sé þörf. Ábyrgð ráðgjafa á ráðgjöf og lánveitanda á lánamati leysir ráðuneytið ekki undan ábyrgð á fyrirkomulaginu í heild.
Erna Bjarnadóttir
Hagfræðingur