Þegar líður að sveitarstjórnarkosningum er eðlilegt að staldra við, líta yfir farinn veg og velta fyrir sér hvert skuli stefna. Niðurstaða kosninga hefur raunveruleg áhrif á framtíð samfélagsins – ekki aðeins í formi verkefna og framkvæmda, heldur einnig í því hvernig sveitarfélagið skilgreinir sjálft sig á tímum breytinga.
Staðan sem blasir við nýrri sveitarstjórn er að mörgu leyti ólík því sem var við upphaf aldarinnar. Þó margt sé líkt, hefur samfélagið tekið breytingum, ekki síst vegna þróunar í búsetuformum, atvinnuháttum og lífsgildum. Slíkar breytingar kalla á nýja hugsun og lausnamiðaða nálgun.
Eitt hefur þó ekki breyst: meginmarkmið sveitarstjórnar hlýtur ávallt að vera að efla og styrkja samfélagið. En hvað gerir sveitarfélag sterkt? Svarið liggur, líkt og áður, í samspili auðlinda og mannauðs. Spurningin er hins vegar hvaða þættir vega þyngst: er það íbúafjöldi, landrými eða tekjustofnar? Eða er það samfélagsandinn? Sú tilfinning að allir íbúar búi við sambærileg skilyrði, njóti sömu réttinda og beri sömu skyldur?
Íbúar Grímsnes- og Grafningshrepps eru fjölbreyttur hópur. Sumir eiga rætur að rekja langt aftur í sögu svæðisins, á meðan aðrir hafa nýlega sest þar að. Búsetuformin eru einnig mismunandi: hefðbundin íbúðarhús annars vegar og hús sem skilgreind eru sem frístundahús hins vegar. Þessi þróun endurspeglar breyttan veruleika í íslensku samfélagi þar sem aukin fjarvinna, tækniframfarir og breytt viðhorf til lífsgæða hafa gert fólki kleift að velja sér búsetu með öðrum hætti en áður.
Ástæðan fyrir því að fólk velur að flytja í dreifbýlið er sjaldnast flókin. Hún snýst ekki fyrst og fremst um fjárfestingar eða hámarksarðsemi fasteigna, heldur um lífsgæði. Fólk sækir í náttúruna, rýmið og rósemina. Þar sem sjóndeildarhringurinn er opinn og sólarlagið tilheyrir manni sjálfum, þar fær daglegt líf annan takt. Þetta eru gæði sem erfitt er að mæla í krónum, en skipta sífellt meira máli fyrir líðan og lífsgæði fólks.
Frístundabyggðir og búseta
Á síðustu árum hefur orðið áberandi breyting á notkun frístundahúsa. Margir eigendur verja nú æ stærri hluta ársins í slíkum húsum og vilja í auknum mæli búa þar allt árið. Þrátt fyrir þetta hafa reglur og skipulag oft ekki fylgt þessari þróun. Afleiðingin er sú að samfélagið nýtir ekki til fulls þann mannauð sem er til staðar.
Þetta er eitt af lykilviðfangsefnum framtíðarinnar: að tryggja jafnræði íbúa, óháð búsetuformi. Slíkt er ekki aðeins spurning um réttlæti, heldur einnig stefnumótandi ákvörðun um uppbyggingu samfélagsins. Þegar allir fastir íbúar eru viðurkenndir sem fullgildir þátttakendur skapast ný tækifæri. Þeir greiða útsvar, taka þátt í atvinnulífi og félagsstarfi og styðja við þjónustu og verslun. Með öðrum orðum: þeir styrkja samfélagið.
Mikilvægt er einnig að horfa til þess hvernig þróun ferðaþjónustu hefur haft áhrif á dreifbýli. Víða hefur hefðbundinn landbúnaður átt undir högg að sækja og ferðaþjónusta tekið við sem tekjulind. Þó hún geti skilað einhverju framlagi, fylgja henni einnig áskoranir. Þegar frístundahús breytast í útleigueiningar eða hótel minnkar hlutfall fastra íbúa og þar með stöðugleiki samfélagsins.
Samfélög byggjast á fólki sem kýs að vera, ekki þeim ferðamönnum sem koma og fara. Fastir íbúar halda uppi þjónustu, taka þátt í félagslífi og skapa þann stöðugleika sem er forsenda blómlegs samfélags. Því er mikilvægt að stefna sveitarfélaga taki mið af þessu jafnvægi.
Hver er raunin?
Raunin í Grímsnes- og Grafningshreppi bendir þó til þess að tækifærin hafi ekki verið nýtt til fulls. Í stað þess að fagna aukinni búsetu í dreifbýli hefur í sumum tilvikum verið lagst gegn henni. Dæmi eru um að fólk sem vill setjast að í sveitarfélaginu sé hvatt til að flytja í þéttbýliskjarnann á Borg. Slík nálgun gengur þvert á ástæður þess að fólk velur svæðið, að komast frá þéttbýli en ekki inn í það.
Þá skortir einnig skýra og gagnsæja stefnu um hvernig skuli meðhöndla breytingar á skráningu frístundahúsa yfir í íbúðarhús. Sveitarfélagið hefur þó í einhverjum tilvikum sýnt að sveigjanleiki er mögulegur. Dæmi eru um að skráningu frístundahúsa hafi verið breytt yfir í íbúðarhús, vegna stærða lóða. Þessar tilfæringar eru þó ekki hluti af skilgreindri og gagnsærri stefnu sem skapar augljóst ójafnvægi og óréttlæti. Tveimur mjög sambærilegum húsum, byggðum samkvæmt sömu stöðlum og með sömu aðstöðu, getur fylgt gjörólíkur réttur, eingöngu vegna stærðar lóða. Núverandi framkvæmd getur því leitt til mismununar þar sem íbúar njóta ekki sömu meðhöndlunar í kerfinu. Slíkt skapar óöryggi og dregur úr trausti til stjórnsýslunnar.
Vert er að hafa í huga að mörg frístundahús sem byggð hafa verið á síðustu árum uppfylla allar kröfur um heilsársbúsetu. Þau eru byggð samkvæmt sömu stöðlum og íbúðarhús hvað varðar einangrun, burðarþol, brunavarnir og aðbúnað. Munurinn liggur því ekki í gæðum húsanna heldur í skipulagslegri skilgreiningu.
Lausnamiðuð nálgun!
Spurningin sem sveitarfélagið stendur frammi fyrir er því einföld: á að halda í úreltar skilgreiningar eða laga skipulagið að raunveruleikanum? Lausnin felst ekki í stjórnleysi heldur í skýrri stefnu sem viðurkennir breyttar aðstæður og nýtir þær til uppbyggingar.
Þeir sem kjósa að búa í dreifbýli gera sér almennt grein fyrir aukinni sjálfsábyrgð sem því fylgir. Verkefni á borð við snjómokstur og sorphirðu eru oft í þeirra höndum. Þetta er hluti af valinu og flestir eru tilbúnir að axla þá ábyrgð. Á móti kemur að samfélagið nýtur ávinningsins: auknar tekjur í formi skatta og gjalda, aukin þátttaka í atvinnulífi og fjölbreyttari samfélagsgerð. Reynslan úr nágrannasveitarfélögum sýnir að sveigjanleg nálgun getur skilað árangri án þess að ganga á sérstöðu eða lífsgæði.
Kjarni málsins er því ekki hvort breytingar séu mögulegar, heldur hvort vilji sé til staðar. Samfélagið hefur breyst og krefst þess að kerfið taki mið af þeirri þróun.
Framtíð Grímsnes- og Grafningshrepps ræðst af því hvernig tekst að virkja þann mannauð sem þar býr óháð því hvort fólk býr í hefðbundnu íbúðarhúsnæði eða því sem áður var skilgreint sem frístundahús. Með því að skapa jafnræði, skýra stefnu og jákvætt viðhorf til breytinga er hægt að byggja upp sterkara og sjálfbærara samfélag.
Viljinn er allt sem þarf.
Þóra Gunnarsdóttir og Friðrik Dagur Arnarson
Íbúar í Grímsnes- og Grafningshreppi og stuðningsfólk Betri sveitar