Þegar ég las að Hveragerðisbær hefði átt um hundrað þúsund krónur í lausafé í lok maí staldraði ég við. Bærinn var þá þegar farinn að reiða sig á yfirdráttarheimildir til að greiða reikninga.
Ég bý í Hveragerði og starfa sem fjármálastjóri. Lestur uppgjöra og rekstrartalna er hluti af mínu daglega starfi og mér fannst því eðlilegt að fara yfir ársreikning bæjarins fyrir 2025, árshlutauppgjörið sem KPMG vann í sumar og fundargerðir haustsins. Markmiðið var að skilja hvað fór úrskeiðis og hvaða leiðir eru færar.
Tilgangurinn er ekki að kenna einum flokki um. Svona staða verður ekki til á einu kjörtímabili og hún verður ekki leyst af einum meirihluta. Ég tel hins vegar að það styrki umræðuna á íbúafundinum 16. nóvember ef fleiri hafa tölurnar fyrir framan sig.
Hvað gerðist?
Fjárhagsáætlun ársins 2026 gerði ráð fyrir 500 milljóna króna afgangi en nú er spáð um 318 milljóna króna halla. Stærsta skýringin er sú að áætlunin byggði á um milljarði króna í tekjum af lóðum og uppbyggingu. Í lok maí höfðu aðeins 17 milljónir skilað sér, en framkvæmdir héldu samt áfram og fóru auk þess 211 milljónir fram úr áætlun.
Kostnaðurinn hefur líka vaxið hraðar en bærinn. Á milli áranna 2024 og 2025 fjölgaði íbúum um 1,3%, en stöðugildum fjölgaði úr 225 í 244 og launakostnaður hækkaði um 15,6%. Laun eru nú um 53,5% af rekstrartekjum. Nettókostnaður fræðslumála hækkaði um 430 milljónir á einu ári. Veltufé frá rekstri, 478 milljónir, dugar ekki fyrir þeim um 560 milljónum sem greiða þarf af lánum á næsta ári.
Grunnstoðirnar eru þó traustar. Skatttekjur og framlög Jöfnunarsjóðs hækkuðu um 9% og skuldaviðmiðið, 126%, er undir 150% lögbundnu hámarki. Vandinn er að kostnaður og framkvæmdir hafa vaxið hraðar en tekjurnar.
Tillögur að aðgerðum
Fyrsta skrefið væri að stöðva nýráðningar nema í lögbundin störf, án uppsagna, sem gæti sparað 70 til 200 milljónir. Næst þarf að greina hvert hækkunin í fræðslumálum fór, en þar mætti að mínu mati ná 50 til 120 milljónum án þess að börnin finni fyrir því. Vönduð útboð og samstarf við Árborg og Ölfus um sameiginlegan rekstur gætu skilað 78 til 146 milljónum. Jafnframt þarf að losna við yfirdráttinn, endurfjármagna til lengri tíma og fara yfir leigusamninga upp á 1.347 milljónir.
Samanlagt gætu þessi skref lækkað kostnað um 220 til 515 milljónir á ári. Til framtíðar ættu tekjur af lóðum ekki að fara inn í áætlun fyrr en þær hafa verið greiddar, og framkvæmdir ekki að hefjast fyrr en peningarnir eru komnir.
Að lokum
Hveragerði er eftirsóttur bær og íbúum fjölgar ár frá ári. Staðan er alvarleg en viðráðanleg. Hún krefst þess að við hættum að gera áætlanir út frá því sem við vonum og förum að gera þær út frá því sem við vitum.
Þessi greining byggir eingöngu á opinberum gögnum. Bæjaryfirvöld hafa aðgang að sundurliðun launa, leigusamningunum og lánaskilmálunum, og þar liggja raunverulegu tækifærin. Ég hvet sem flesta til að mæta á íbúafundinn 16. nóvember og spyrja.
Júlía Helgadóttir
Íbúi í Hveragerði og fjármálastjóri