Svakalega hefur þetta sumar verið lærdómsríkt. Ég ákvað að nýta það til að kafa ofan í Evrópusambandið og kynna mér það rækilega. Satt best að segja hef ég forðast þessa umræðu eins og heitan eldinn öll mín fullorðinsár. Mér hefur einfaldlega þótt hún með eindæmum leiðinleg.
En nú skiptir hún máli.
Snemma í sumar bauð ég fólki að fylgjast með vegferðinni og senda mér spurningar. Þær urðu óteljandi og leiddu mig inn á svið sem ég hafði lítið velt fyrir mér áður.
Hér ætla ég að fara yfir lærdóminn og setja fram þau 5 atriði sem skipta mig mestu máli í tengslum við JÁið mitt. Ég ætla að vísa með hlekkjum í nánari fróðleik víða sem áhugasamir geta þá kafað ofan í fyrir frekari upplýsingar. En í mjög stuttu máli er niðurstaðan þessi:
Ég hef styrkst í þeirri trú að það er Íslandi fyrir bestu að leggja af stað í samningaviðræður. Við erum í sterkri stöðu og það er vilji til að semja. Upptaka evru yrði risastór kjarabót fyrir íslenskan almenning. Mér finnst í raun (og ætla að leyfa mér að segja það) algjört ábyrgðarleysi að segja nei á þessum tímapunkti vegna þróunar mála á alþjóðasviðinu.
1. Lægri vextir, lægra verð og virkari samkeppni
Það sló mig að sjá svart á hvítu í greiningu Gauta B. Eggertssonar hversu miklu meira Íslendingar greiða í vaxtakostnað en nágrannaþjóðir okkar. Hvernig höfum við látið bjóða okkur þetta í öll þessi ár? Erum við orðin svona samdauna þessu ástandi að við lokum bara augum fyrir raunveruleika þjóða í kringum okkur?
Greining hans bendir til þess að húsnæðislán gætu orðið mun ódýrari með evru. Í dæmigerðu láni fyrstu kaupenda gæti sparnaðurinn numið meira en 1,3 milljónum króna á ári í vexti. Fólk myndi því ekki aðeins greiða minna heldur eignast hraðar í húsnæðinu sínu.
Reynsla ríkja sem hafa tekið upp evru sýnir að vextir hafa færst nær því sem tíðkast á evrusvæðinu. Á sama tíma gæti stærri markaður og aukin samkeppni þrýst niður verði hér heima.
Stór íslensk fyrirtæki hafa mörg hver þegar valið sér evru eða aðra erlenda gjaldmiðla. Almenningur hefur ekki þann valkost. Eins og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir skrifaði nýlega á facebook síðuna sína:
„Það vekur athygli að þorri íslenskra auðmanna virðist telja hag sínum betur borgið án viðræðna við ESB. Það þarf samt ekki að koma á óvart. Þeir njóta þess besta úr báðum heimum, búa vid takmarkaða samkeppni á heimamarkaði en geta valsað um Evrópu og notfært sér krónu og evru eftir hentugleikum. Íslenskur almenningur borgar fórnarkostnaðinn.“
Þjóðin er um borð í litlum plastbát á ólgusjó á meðan evran er stórskip sem erfiðara er að hagga. Við þurfum stærri bát.
Neðst í greininni eru hlekkir á ítarefni sem tengjast þessum kafla, eins og hinum.
2. Sterk samningsstaða getur fært okkur góðan samning fyrir sjávarauðlind þjóðarinnar og ný tækifæri fyrir landbúnað
Stækkunarstjóri ESB, Marta Kos, hefur sagt skýrt að aðildarviðræður séu raunverulegar samningaviðræður og sérstaklega þurfi að taka tillit til aðstæðna Íslands í sjávarútvegi og landbúnaði.
Það skiptir máli. Við vitum ekki hver niðurstaðan verður fyrr en við höfum samið.
Núverandi landbúnaðarkerfi glímir við augljós vandamál. Bændum fækkar, nýliðun er erfið og meðalaldurinn einhversstaðar á sjötugsaldri. Þess vegna finnst mér undarlegt að hafna því fyrirfram að skoða hvort annað kerfi gæti þjónað íslenskum landbúnaði betur. Það liggur fyrir að markmið ríkisstjórnarinnar er að búa til kerfi sem styður að minnsta kosti jafn vel við bændur eins og núverandi kerfi.
Sérfræðingar frá Finnlandi og Svíþjóð, sem ég hlustaði á í sumar, lýstu því hvernig bændasamtök þar hefðu barist gegn ESB-aðild en reynslan síðar orðið önnur.
Ný greining Torfa Jóhannessonar sýnir jafnframt að sameiginleg landbúnaðarstefna ESB veitir talsvert svigrúm til innlendrar útfærslu.
Við eigum ekki að ákveða niðurstöðu samningaviðræðna áður en þær hefjast.
3. Aukið vald og þéttara samstarf við vinaþjóðir
Í dag innleiðum við ótal reglugerðir sem við höfum ekki svo mikið um að segja þar sem við tökum ekki þátt í mótun þeirra. Með aðild að ESB fær þjóðin ekki aðeins að kjósa um og velja sitt allra besta fólk til að sitja í þeim 6 þingsætum sem við fáum á Evrópuþinginu, það er miklu meira sem hefur ekki ratað almennilega í umræðuna. Förum yfir þetta.
- Leiðtogaráðið er vettvangur þjóðarleiðtoga aðildarríkjanna þar sem forsætisráðherra Íslands mun sitja til borðs með öðrum leiðtogum. Hvert fullvalda ríki með einn fulltrúa. Þar eru hugmyndafræðilegar og pólitískar áherslur ræddar og stóru línurnar lagðar. Þarna er hægt að taka upp álitaefni sem kunna að koma upp við lagasetningu sambandsins og ræða þau eða jafnvel útkljá. Ráðið hittist að minnsta kosti fjórum sinnum á ári.
- Ísland myndi eiga framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórn, einn á móti einum fulltrúa hvers fullvalda aðildaríkis. Framkvæmdastjórnin ber ábyrgð á að semja frumvarpsdrög sem síðar eru lögð fyrir Evrópuþingið og ráðið. Við þá vinnu fer fram áhrifamat og samráð við hagsmunaaðila, sérfræðihópa og aðildarríki. Framkvæmdastjórinn er tilnefndur af ríkisstjórn hverju sinni og þarf að fara í gegnum hæfnismat hjá Evrópuþinginu.
- Ráðherrar okkar eiga sæti í ráðherraráði. Það er í raun vettvangurinn þar sem ríkisstjórnir aðildaríkjanna taka þátt í lagasetningu ESB ásamt Evrópuþinginu og þar eigum við eitt atkvæði á móti einu atkvæði hvers fullvalda ríkis. Ef verið er að ræða sjávarútveg mætir sjávarútvegsráðherra okkar, ef verið er að ræða fjármál mætir fjármálaráðherra okkar og svo framvegis.
Þetta er ekki tæmandi listi yfir aukin áhrif okkar en stuttu máli, við yrðum alltaf inni í herberginu þar sem stefnur eru mótaðar og ákvarðanir teknar og með miklu meira vald en við erum í dag. Niðurstaðan er óhjákvæmilega að við styrkjum vald okkar sem fullvalda þjóð. Þar að auki værum við ekki ein. Ísland ætti mikla sameiginlega hagsmuni með Norðurlöndunum og Eystrasaltsríkjunum og gæti unnið með þeim að sameiginlegum markmiðum.
Fyrir mér snýst þetta ekki um að afsala sér fullveldi heldur að auka raunveruleg áhrif Íslands á ákvarðanir sem hafa hvort sem er áhrif hér á landi.
Fyrir áhugasama mæli ég með að skoða síðuna sætiviðborðið.is þar sem farið er vel í gegnum raundæmi um hvernig reglur eru mótaðar, núverandi möguleika á aðkomu borið saman við það ef við værum með sæti við borðið.
4. Sterkari byggð um allt land og auðveldari uppbygging innviða
Ísland tekur nú þegar þátt í ýmsum áætlunum ESB og hefur oft fengið meira úr þeim en við höfum greitt inn. En með aðild myndu opnast sjóðir sem við höfum ekki aðgang að í dag.
Þar er meðal annars stuðningur við sjávarbyggðir, landbúnað, byggðaþróun, samgöngur, orkuskipti, menntun, nýsköpun og viðbrögð við náttúruhamförum.
Þóroddur Bjarnason, prófessor og sérfræðingur í byggðamálum, hefur bent á að opinber stuðningur við atvinnulíf, samgöngur og byggðaþróun á landsbyggðunum myndi að öllum líkindum aukast með aðild, þótt endanlegt umfang réðist af samningum og ákvörðunum íslenskra stjórnvalda.
Fyrir land eins og Ísland, þar sem við glímum við gríðarlega innviðaskuld og viljum halda öflugri byggð um allt land, gætu þar falist mikil tækifæri.
5. Öryggi á meðal vinaþjóða í breyttum veruleika
Þetta atriði vegur sífellt þyngra hjá mér.
Heimurinn hefur breyst. Rússland hefur háð innrásarstríð gegn Úkraínu í rúm fjögur ár og Bandaríkin beita nú jafnvel vinaþjóðir efnahagslegum þrýstingi.
Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, hefur talað um að fullveldi ríkja byggist í vaxandi mæli á getu þeirra til að standast þrýsting. Smærri ríki verði sterkari með því að standa saman. Ef við erum ekki með sæti við borðið, þá erum við á matseðlinum.
Við höfum séð þetta mjög skýrt í deilunum um Grænland. Þegar Bandaríkin hótuðu Evrópuríkjum tollum vegna afstöðu þeirra til Grænlands svaraði Evrópusambandið af þunga og hafði bolmagn til að hóta raunverulegum efnahagslegum mótaðgerðum.
Þetta skiptir okkur máli.
Nýjustu fréttir eru þær Bandarískt olíufyrirtæki með tengsl við fólk í kringum Trump flutti nýlega borðbúnað til Grænlands án tilskilinna leyfa og hugðist hefja olíuleit. Grænlensk stjórnvöld brugðust ákveðið við og hefur áformum nú verið frestað fram á vetur.
Margir óttast að Ísland tapi yfirráðum yfir auðlindum sínum með ESB-aðild. Ég óttast frekar stöðu 400.000 manna þjóðar í heimi þar sem stórveldi beita efnahagslegu og pólitísku afli til að ná sínu fram.
Fullveldi felst ekki aðeins í því að standa einn. Það felst líka í því að hafa styrk til að standa á sínu.
Ég segi JÁ
Ég þakka öllum sem hafa tekið þátt í samtalinu í sumar, spurt erfiðra spurninga, bent mér á heimildir og deilt þekkingu sinni.
Ég segi ekki JÁ vegna þess að ég telji ESB gallalaust. Það er það auðvitað ekki.
Ég segi JÁ vegna þess að ég vil vita hvaða samning Ísland getur fengið.
Ég vil sjá hvað hann þýðir fyrir heimilin, vextina, landbúnaðinn, sjávarútveginn, landsbyggðina, innviðina og stöðu okkar í heimi sem hefur breyst hratt.
Síðan eigum við, þjóðin, að taka endanlega ákvörðun.
En fyrst þurfum við að fá að vita hvað stendur okkur raunverulega til boða.
Það væri synd að hafna þeim tækifærum áður en við vitum hver þau eru.
Fyrir áhugasama þá bendi ég á að best er að skoða myndböndin sem ég hef búið til í sumar inn á Tiktok eða instagram. Einnig er fullt af ítarefni sem ég mæli með að skoða sé fólk enn að hugsa málið og mynda sér skoðun neðst á síðunni minni hér.
Ása Berglind Hjálmarsdóttir
Þingmaður Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi