Þeir sem í dag færa rök fyrir aðild að Evrópusambandinu tala oft eins og spurningin snúist um aðild að því Evrópusambandi sem tengt er nöfnum Helmuts Kohl og François Mitterrand: sambandi sem einkenndist af pólitískum krafti, efnahagslegum þrótti og stefnumótandi sjálfstrausti. Það samband er ekki lengur til. Evrópusamband dagsins í dag er í allt annarri stöðu.
Efnahagslega hefur Evrópa dregist aftur úr Bandaríkjunum og í vaxandi mæli einnig Asíu. Hagvöxtur, framleiðni, fjármagnsmarkaðir, tækni, orkuverð og samkeppnishæfni iðnaðar vekja öll alvarlegar spurningar. Jafnvel greiningar sem standa Evrópusambandinu sjálfu nærri benda á minnkandi framleiðni, lýðfræðilegan þrýsting, hækkandi orkukostnað og harðnandi alþjóðlega samkeppni sem kerfislægar áskoranir fyrir hagsæld Evrópu til lengri tíma.
Þessi veikleiki er sérstaklega áberandi á sviði tækni. Evrópusambandið hefur dregist aftur úr Bandaríkjunum og Kína í lykiltækni framtíðarinnar. Á meðan aðrir heimshlutar skapa nýja vettvanga, fyrirtæki og tækni bregst Evrópa oft við með regluverki. Á ákveðnum sviðum kann slíkt að vera nauðsynlegt, en það kemur ekki í stað nýsköpunarkrafts. Ef aðrir skapa nýjungarnar á meðan Evrópa setur fyrst og fremst reglurnar er það ekki aðlaðandi fyrirmynd fyrir lítið, opið og farsælt hagkerfi.
Fyrir land eins og Ísland er því sérstaklega mikilvægt að varðveita frelsi sitt í utanríkisviðskiptum. Ísland verður áfram að geta mótað viðskiptasambönd sín með
sveigjanlegum hætti og í samræmi við eigin hagsmuni. Fríverslunarsamningurinn við Kína sýnir þann ávinning sem slíkt sjálfstæði getur haft í för með sér: Ísland var fyrsta Evrópuríkið til að gera fríverslunarsamning við Kína. Fyrir lítið hagkerfi er þetta ekki aukaatriði heldur birtingarmynd virkrar, sjálfstæðrar og árangursríkrar viðskiptastefnu.
Við þetta bætist stefnumótandi staða Íslands á Norðurslóðum og Norður-Atlantshafi. Landið liggur á landfræðilega mikilvægum stað milli Evrópu, Norður-Ameríku og Norðurslóða, nærri mikilvægum siglingaleiðum og svæðum sem skipta máli fyrir öryggi. Þessi staða gerir Íslandi kleift að gegna sjálfstæðu hlutverki sem er langt umfram það sem fólksfjöldi landsins gefur til kynna. En Ísland getur aðeins gegnt því hlutverki ef það varðveitir fullveldi sitt í utanríkis- og viðskiptamálum og framselur ekki frekara ákvörðunarvald á mikilvægum sviðum til stofnana Evrópusambandsins.
Pólitískt einkennist sambandið af innri ágreiningi: norður gegn suðri, austur gegn vestri, stór aðildarríki gegn smáum, nettógreiðendur gegn nettóþiggjendum. Við þetta bætast óleyst vandamál í málefnum fólksflutninga, orku, öryggis og stækkunar. Það sem áður virtist vera dýpkun og stækkun sambandsins, knúin áfram af ákveðnu sögulegu sjálfstrausti, lítur nú oft út eins og krísustjórnun undir vaxandi ytri og innri þrýstingi.
Munurinn frá tímum Kohls og Mitterrands er verulegur. Þá hafði Evrópusamruninn, þrátt fyrir allan ágreining, skýra stefnu: innri markaðurinn, Maastricht, myntbandalagið, fransk-þýska forystan og stefnumótandi sjálfstraust eftir lok kalda stríðsins. Í dag virkar fransk-þýska vélin hins vegar aðeins að takmörkuðu leyti. Þýskaland er veiklað innanlands og býr við efnahagslega óvissu; Frakkland glímir við djúpstæða pólitíska spennu innanlands og vanda í ríkisfjármálum. Varla verður vart við sameiginlega stefnumótandi forystu í Evrópu.
Þess vegna er spurningin um aðild að Evrópusambandinu önnur í dag en hún var fyrir þrjátíu árum. Hún snýst ekki um að ganga til liðs við kraftmikið verkefni á hátindi styrks þess. Hún snýst um að ganga í samband sem sjálft glímir við stefnu, samheldni og samkeppnishæfni. Engin yfirvofandi breyting til batnaðar er í sjónmáli; miklu fremur bendir margt til þess að hin kerfislægu vandamál muni halda áfram að magnast.
Í þessu ljósi er varkárni gagnvart fullri aðild ekki rómantískt afturhvarf til fortíðar. Hún er yfirvegað mat á Evrópusambandi dagsins í dag — ekki Evrópusambandi Kohls og Mitterrands, heldur Evrópusambandi ársins 2026.
Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar sýnir að valið stóð aldrei milli Evrópu og þess að standa utan Evrópu. Það snerist um hvaða leið innan Evrópu Íslendingar telja farsælasta fyrir framtíð lands síns.
Erna Bjarnadóttir
Hagfræðingur