Í aðdraganda kosninga er eðlilegt að staldra við og leggja mat á rekstur þess sveitarfélags sem maður býr í. Slík yfirferð snýst ekki eingöngu um að rýna í tölur heldur að skilja forgangsröðun, stefnu og hvernig fjármunum íbúa er varið. Markmiðið er að meta hvort svigrúm sé til hagræðingar, hvort nýta megi fjármuni með skilvirkari hætti og hvort ástæða sé til að endurskoða stefnu í einstökum útgjaldaliðum.
Í opinberum rekstri eiga tölur að vera einfaldar. Þær eiga að segja okkur beint hvernig farið er með fjármuni, ekki fela sig á bak við flóknar skýringar eða
samantekna liði.
Hæst í öllum helstu kostnaðarliðum á hvern íbúa
Við yfirferð á nýjustu ársreikningum kemur í ljós að ýmis atriði vekja spurningar og kalla á nánari skoðun. Það er ekki endilega vegna eins staks liðar heldur
heildarmyndarinnar sem dregur fram ákveðin mynstur.
Þegar skoðaðir eru ársreikningar fjögurra sveitarfélaga; Grímsnes- og Grafningshrepps, Bláskógabyggðar, Skeiða- og Gnúpverjahrepps og Hvalfjarðarsveitar, kemur í ljós mynd sem vekur áleitnar spurningar.
Mjög hár kostnaður í stjórnsýslu
Í samanburði við hin sveitarfélögin er GOGG með hæstan sameiginlegan kostnað á íbúa. Inni í þeim tölum er hæsti kostnaður vegna sveitarstjóra og sveitarstjórnar á íbúa, hæstan heildar launakostnað á íbúa og hæstu heildarrekstrargjöld á íbúa.
Samkvæmt ársreikningum sveitarfélaganna er svokallaður sameiginlegur kostnaður sem nær m.a. til stjórnsýslu, skrifstofu og yfirstjórnar. Er sá kostnaður mun hærri í Grímsnes- og Grafningshreppi en í þeim sveitarfélögum sem tekin voru til hliðsjónar.
Kostnaðurinn á íbúa:
- Grímsnes- og Grafningshreppur: ~315.000 kr.
- Bláskógabyggð: ~110.000 kr.
- Skeiða- og Gnúpverjahreppur: ~212.000 kr.
- Hvalfjarðarsveit: ~184.000 kr.
Það þýðir að kostnaðurinn í GOGG er nálægt þrefalt hærri en í Bláskógabyggð og umtalsvert hærri en annars staðar.
Algengt er að skýra háan kostnað með smæð sveitarfélaga. Sá rökstuðningur stenst þó ekki. Skeiða- og Gnúpverjahreppur er með örlítið færri íbúa en Grímsnes- og
Grafningshreppur en engu að síður með umtalsvert lægri kostnað á íbúa. Hvalfjarðarsveit, sem er lítillega stærri, er einnig undir í öllum helstu
rekstrarliðum.
Þetta bendir til þess að skýringin liggi síður í stærðinni einni og sér, en frekar í skipulagi, mönnun og stjórnun rekstrarins eða dýrri yfirstjórn.
Ef rýnt er nánar í reksturinn kemur sama mynstur skýrt fram þegar horft er til kostnaðar vegna sveitarstjórnar og sveitarstjóra á hvern íbúa:
- Grímsnes- og Grafningshreppur: ~110.000 kr.
- Bláskógabyggð: ~36.000 kr.
- Skeiða- og Gnúpverjahreppur: ~68.000 kr.
- Hvalfjarðarsveit: ~67.000 kr.
Sérstaka athygli að í ársreikningi Grímsness- og Grafningshrepps er birt ein samantekin tala fyrir laun sveitarstjóra og sveitarstjórnar, alls 72,7 milljónir króna. Slík framsetning takmarkar verulega gagnsæi og gerir ómögulegt að greina hvernig þessum fjármunum er raunverulega ráðstafað þar sem ekki er hægt að sundurliða; laun sveitarstjóra, greiðslur til oddvita, þóknanir til annarra kjörinna fulltrúa eða nefndarlaun og aðrar aukagreiðslur
Gagnsæi undir spurningarmerki
Þetta er ekki tæknilegt smáatriði heldur grundvallaratriði í opinberum rekstri. Þegar kostnaður er yfir meðallagi eiga íbúar rétt á skýrum og sundurliðuðum upplýsingum um það hvert fjármunirnir fara og á hvaða forsendum þeim er varið.
Þegar slíkar grunnupplýsingar vantar verður erfiðara að meta hvort kostnaður sé eðlilegur, hvort jafnræðis sé gætt og spurningar vakna um hvort stjórnsýslan starfi með nægilegu og viðunandi aðhaldi.
Enn alvarlegra er að endurskoðandi bendir á að skýrsla stjórnar hafi ekki verið birt með fullnægjandi hætti í samkvæmt lögum. Slík skýrsla er ekki formsatriði heldur lykilheimild sem varpar ljósi á rekstur, áhættu, stefnumótun og frávik. Án hennar rofnar nauðsynleg tenging milli talna og skýringa og dregur verulega úr möguleikum íbúa til að leggja upplýst mat á reksturinn.
Kostnaður leggst á íbúa
Það er staðreynd að Grímsnes- og Grafningshreppur er með hæsta kostnað á hvern íbúa í öllum helstu rekstrarliðum samanburðarins. Ef rekstur sveitarfélagsins væri á sambærilegu kostnaðarstigi og hjá hinum sveitarfélögunum gæti það skilað tugmilljóna sparnaði á ári hverju. Spurningin snýst því ekki lengur um hvort svigrúm sé til hagræðingar, heldur hvort nægileg ábyrgð, vilji og forysta séu fyrir hendi til að ráðast í þær breytingar sem staðan kallar á.
Það vekur athygli samt sem áður að á sama tíma og þessi kostnaðarstaða liggur fyrir séu uppi áform um enn frekari útgjaldaaukningu. Í stað þess að leggja áherslu á aðhald og hagræðingu fela þau í sér aukinn kostnað og stærri yfirbyggingu stjórnsýslunnar.
Framboðið Betri sveit hefur lýst því skýrt yfir að það muni ekki hvika frá því að fara ofan í saumana á heildarrekstri sveitarfélagsins, með það að markmiði að tryggja raunverulegt aðhald, aukna skilvirkni og betra gagnsæi. Sú vinna hefst efst í stjórnkerfinu. Oddviti Betri sveitar mun því lækka sitt starfshlutfall úr 50% í 25% eins og áður var, sem jafngildir um nokkurra milljóna króna sparnaði á ári, og þar með setja skýrt fordæmi um ábyrgð og aðhald í opinberum rekstri.
Andrés Bertelsen
Oddviti Ö–listans í Grímsnes- og Grafningshreppi