Í Grímsnes- og Grafningshreppi hefur íbúðabyggð blómstrað undanfarin ár og eru tækifærin víða. Hér myndar öflugt fólk samfélagið sem byggist upp af íbúum en einnig fjölmörgum öðrum fasteignaeigendum þar sem flest frístundahús á landinu eru í Grímsnes- og Grafningshreppi. Íbúar og fasteignaeigendur eiga það sameiginlegt að vilja dvelja í fallegu og rólegu sveitarfélagi í nálægð við náttúruna.
Áberandi hefur verið umræðan um svokallað búsetufrelsi og rétt fólks til að skrá lögheimili sitt í frístundahúsum. Það er mikilvægt að nálgast þá umræðu af heiðarleika og að ræða hana af ábyrgð og á réttum forsendum.
Skráning lögheimilis er bundin landslögum. Sveitarfélög hafa lagalega skyldu gagnvart íbúum með lögheimili. Samkvæmt gildandi lögum er óheimilt að skrá lögheimili í húsnæði sem ekki er skilgreint sem íbúðarhúsnæði. Fyrir vikið eru stór hópur í Grímsnes- og Grafningshreppi sem er skráður “ótilgreindur í hús”. Sú skráning er í sjálfu sér heimil samkvæmt Þjóðskrá, en hún felur í sér að búseta viðkomandi er ekki tengd ákveðnu húsnæði. Það getur haft í för með sér að réttindi og aðgengi að þjónustu verði óskýrari og í sumum tilvikum skert, og gerir jafnframt skipulag og áætlanagerð sveitarfélagsins erfiðari.
Það er á höndum ríkisins að ákveða hvort ráðast skuli í lagabreytingar þegar kemur að frístundahúsum. Þó fara sveitarfélög með skipulagsvaldið og er það ein af grundvallarstoðum þeirra. Ef hreyfa á við því valdi sveitarfélaganna væri það verulegt inngrip sem þyrfti að ræða af fullri ábyrgð.
Það er skiljanlegt að fólk sem býr raunverulega í frístundabyggð upplifi sig utan kerfis. Það greiðir fasteignaskatta af eign sinni og útsvar, á rétt á ákveðinni þjónustu, tekur þátt í samfélaginu og vill tilheyra. Sú upplifun á fullt erindi inn í umræðuna.
En lausnin er ekki eins einföld og stundum er haldið fram. Frístundasvæði eru skipulögð á öðrum forsendum en íbúðabyggð, og byggingar innan þeirra lúta öðrum kröfum samkvæmt skipulagi og byggingarreglugerð. Innviðir þar líkt og vegir, raf- og vatnsveitur, eru ekki byggðir upp með heilsársbúsetu í huga. Snjómokstur og önnur þjónusta eins og skóla- og velferðarþjónusta er ekki skipulögð út frá frístundabyggðum.
Í íbúðabyggð hefur sveitarfélagið skýra yfirsýn yfir fjölda íbúa, staðsetningu þeirra og þjónustuþarfir. Í frístundabyggð er torvelt að skipuleggja þjónustu á sama hátt. Enn flóknara verður það þegar um er að ræða einstaklinga sem eru skráðir ótilgreindir í hús, þar sem ekki er hægt að taka mið af íbúðafjölda. Slíkt gerir áætlanagerð sveitarfélagsins erfiða og í sumum tilfellum nánast ómögulega. Til dæmis verður ákvarðanataka um uppbyggingu innviða, svo sem stækkun skóla, mun flóknari þegar óvissa ríkir um íbúaþróun og raunverulegan fjölda íbúa til framtíðar.
Allir fasteignaeigendur greiða fasteignaskatta og fá þar af leiðandi grunnþjónustu og aðgang að samfélaginu. Rekin er skrifstofa sveitarfélagsins þar sem upplýsingagjöf og aðstoð er veitt. Sveitarfélagið sinnir skipulagsmálum sem gerir uppbyggingu mögulega. Einnig er haldið úti íþróttamannvirkjum og menningarstarfi eða viðburðum sem sameina alla sem hér vilja dvelja. Öryggi og almannavarnir, svo sem brunavarnir, eru stór kostnaðarliður og mikilvægur hluti af sameiginlegri þjónustu sveitarfélagsins. Grímsnes- og Grafningshreppur er þriðji stærsti greiðandi meðal aðildarsveitarfélaga Brunavarna Árnessýslu, skammt á eftir Ölfusi. Árið 2026 er áætlað að framlag sveitarfélagsins til BÁ nemi um 75 milljónum króna.
Það er mikilvægt að hafa í huga að frístundahúsaeigendur eru ekki einsleitur hópur. Að breyta forsendum í þegar uppbyggðum frístundasvæðum þar sem ekki allir fasteignaeigendur eru á sama máli, er ekki formsatriði heldur umfangsmikil skipulagsbreyting sem hefur áhrif á alla. Ekki eru allir sammála um að breyta skipulagi svæðanna eða kalla eftir aukinni þjónustu með tilheyrandi gjaldtöku og skuldbindingum.
Frístundahúsahverfi eru skipulögð á jörðum landeigenda, þar sem deiliskipulag er unnið í samræmi við aðalskipulag sveitarfélagsins og lagt fyrir sveitarstjórn til samþykktar. Sveitarfélagið fer þannig með skipulagsvaldið og ber ábyrgð á endanlegri ákvörðun en stendur ekki fyrir þessu skipulagi. Byggðirnar eru skipulagðar með ákveðnar forsendur í huga sem hafa svo áhrif á það hvernig sveitarfélagið skipuleggur þjónustu og framkvæmdir.
Krafa um aukin réttindi verður að fara saman við heiðarleika og ábyrgð. Ef þjónustustig á að hækka þarf að ræða hvernig það verður fjármagnað og hvernig tryggja má jafnræði milli íbúa.
Við erum sammála um að vandinn sé raunverulegur.
En lausnirnar þurfa að vera það líka.
Við á A-listanum viljum vinna með íbúum að raunhæfum lausnum. Við teljum að lausnin felist ekki í einföldum yfirlýsingum heldur í ábyrgri uppbyggingu. Það felur í sér að auka framboð íbúðalóða, vinna skipulagsmál af fagmennsku og tryggja að innviðir haldi í við þróun. Grunnlausnin á vandanum er að auka húsnæðisframboð þar sem íbúðalóðir eru fjölbreyttar. Með stöðugu lóðaframboði í takt við eftirspurn sé reynt að tryggja að boðið sé upp á húsnæði í sveitarfélaginu við allra hæfi.
Framtíð Grímsnes- og Grafningshrepps ræðst af þeim ákvörðunum sem við tökum og við viljum taka þær af ábyrgð.
Rebekka Lind Guðmundsdóttir
Skipar 2. sæti á A-listanum í Grímsnes- og Grafningshreppi