Sveitarstjóri Grímsnes- og Grafningshrepps svaraði um daginn spurningum fréttamanns Sýnar um það hvað henni fyndist um að fólk færði lögheimili sitt fyrir kosningar til að taka þátt í þeim og færði það svo til baka eftir kosningar. Hún svaraði því vel og sagði að það væri auðvitað ekki í lagi.
Fyrir það hefur hún sætt mjög óvæginni gagnrýni og hún sökuð um að vera að tala niður til íbúa sveitarfélagsins. Það var hún að sjálfsögðu ekki að gera. Auðvitað er ekki í lagi að færa lögheimili sitt milli sveitarfélaga yfir kosningar til að hafa áhrif á þær. Sveitarstjórnarkosningar eiga að gefa íbúum kost á því að kjósa sér sveitarstjórnir án þess að utanaðkomandi aðilar hafi áhrif á þær.
Það er áhugavert að skoða þær tölur sem að Ö-listinn kastar fram núna í aðdraganda kosninga um fjölgun ótilgreindra í sveitarfélaginu. Þar er því haldið fram að fjölgunin hafi verið mjög lítil og því sé engin ástæða til að ræða þau mál í þessum kosningum.
Þau leggja til þessa mynd á Facebook síðu sinni og í greinum:
Eftir því sem ég kemst næst þá eru þessar tölur, að frátöldum þeim frá 2026, fengnar úr þessu skjali: 157. löggjafarþing 2025–2026. Þingskjal 652 — 325. mál
Rýnum tölurnar
Ef við rýnum þessar tölur aðeins þá kemur önnur mynd upp enda er þarna verið að setja fram tölurnar á mjög einfaldan hátt með það að markmiði að sýna okkur kjósendum hvað þetta skiptir litlu máli.
En hvað gerist þegar við skoðum hlutfallslega fjölgun sem sést í þessum tölum?
Ef við miðum við öll gögnin sem okkur er boðið upp á í þessu skjali (og til að gæta samræmis skulum við sleppa árinu 2026 þó þær tölur geri þetta ekki betra fyrir málflutning Ö-listans) þá hefur fjölgun ótilgreindra íbúa í Grímsnes og Grafningshreppi frá árinu 2015 verið næstum 14000% (já, fjórtánþúsund) prósent. Úr 1 íbúa í 140. Fjölgun í Reykjavík á sama tímabili var 778% úr 333 í 2923. En ef við miðum við árið 2019 sem er það ár sem að Ö-listinn kýs að nota úr þessum gögnum er fjölgunin í Grímsnes- og Grafningshreppi 1067% á sama tíma og hún er 232% í Reykjavík.
Ef við miðum við árið 2022 þegar síðustu sveitarstjórnarkosningar fóru fram fjölgaði um 192% (2022-2025) og þá erum við ekki að taka með fjölgun fram að kosningum í ár. Á sama tíma fjölgaði um 85% í Reykjavík.
Ef við berum þetta svo saman við fjölgun annarra íbúa í sveitarfélaginu má skoða þetta svona. Á árunum 2019-2025 fjölgaði “staðsettum” íbúum í sveitarfélaginu um 80 sem jafngildir um 17%. Það er samanborið við áðurnefnda 1067% fjölgun ótilgreindra.
Ef við miðum við kjörtímabilið þá er fjölgunin staðsettra um 16% samanborið við 192%. Ef við gefum okkur að fjölgunin verði sú sama á þessu kjörtímabili þá má áætla að fjöldi ótilgreindra í sveitarfélaginu árið 2030 verði 140*192% eða 268+140 =408 en staðsettir íbúar verði um 657. Hlutfall ótilgreindra í sveitarfélaginu hefur þá hækkað úr tæpum 20% árið 2025 í um 38%.
Það gefur auga leið að þetta kerfi er ekki sjálfbært. Ef við miðum við Reykjavík þá var hlutfall ótilgreindra í stærsta sveitarfélagi landsins árið 2025 um 2.2%. Í Hafnarfirði (næst mestur fjöldi) voru það 2%. Ef ótilgreindir í Reykjavík væru 20% íbúafjöldans eins og hjá okkur hefðu þau verið 27017 í borginni árið 2025. Það eru 4000 fleiri en búa í Breiðholti.
Á landinu öllu voru 6703 skráðir ótilgreindir árið 2025. Í Grímsnes- og Grafningshreppi voru því 2 prósent allra ótilgreindra á landinu. Á sama tíma voru íbúarnir okkar 728 0,18% af öllum landsmönnum. Það hljómar ekki eins og mikill munur en er meira en 11 sinnum hærra hlutfall.
Það er einnig áhugavert að sjá hvernig Bláskógabyggð er í þessum samanburði. Þar var aukningin frá árinu 2015 (þegar gögnin hefjast) 2300%. Frá árinu 2019 1100% og frá síðustu kosningum 71%. Þar eru þessar tölur þó enn lágar hvað varðar fjölda. Skorradalshreppur tekur stökk árið 2021 og enn stærra stökk árið 2022 en þar verður fækkun árið 2023, mögulega í kringum kosningar.
Grímsnes – og Grafningshreppur sker sig úr, af hverju?
Það er augljóst þegar þessar tölur eru skoðaðar að Grímsnes- og Grafningshreppur sker sig úr. Ástæðan má vera öllum ljós. Hér eru 22% frístundahúsa landsins auk þess sem fólk hefur verið hvatt til að fara þessa leið undanfarin ár. Annars staðar má skýra þennan fjölda út með stærð sveitarfélaga, innflutnings á erlendu vinnuafli eða öðrum skýringum sem gætu talist eðlilegar.
Þessi umræða þarf að fara fram við íbúa sveitarfélagsins
Sérstaða okkar sveitarfélags verður að fá pláss í þessari umræðu. Á það að vera þannig að Grímsnes- og Grafningshreppur á að taka endalaust við meðan húsrúm (bókstaflega) leyfir? Og ef það er hugmyndin, hvernig á sveitarfélagið að standa undir því? Önnur sveitarfélög hafa fengið áratugi til að takast á við þessar áskoranir. Alltaf með tilheyrandi umræðu og skipulagi. Eins og ég skil málflutning Ö-listans þá á engin slík umræða að fara fram. Þjóðskrá hefur heimilað þessa skráningu og það er ekkert sem sveitarfélagið á að gera í því annað en að hlaupa hraðar. Algjörlega óháð þeirri staðreynd að öll þau frístundahús sem hafa verið sett hér á skipulag voru sett þar sem frístundahús, samkvæmt gildandi reglugerðum þar um (sjá Skipulagsreglugerð 90/2013: liður 1.3 “Frístundabyggð: Svæði þar sem tvö eða fleiri frístundahús standa í þyrpingu eða nýta sameiginlega tengingu við veg eða veitur. Frístundabyggð er ekki ætluð til fastrar búsetu.” og liður 6.2 “Frístundabyggð (F). Svæði fyrir frístundahús, tvö eða fleiri og nærþjónustu sem þeim tengist, þ.m.t. orlofshús og varanlega staðsett hjólhýsi. Föst búseta er óheimil í frístundabyggðum.”)
Það er mikilvægt að sveitarfélagið og íbúar þess séu hluti af þessari umræðu. Viljum við breyta sveitarfélaginu okkar á þennan veg. Með því er ekki verið að kasta rýrð á það fólk sem hefur kosið að búa hér og fengið til þess heimild frá Þjóðskrá. Það fólk á að vera hluti af þessari umræðu enda eru það líka þeirra sælureitir sem eru undir.
Viljum við sem búum hér og frístundahúsaeigendur sem hafa komið sér hér fyrir í gegnum árin breyta þeirri samfélagsgerð sem er hérna núna?
Viljum við fara úr sveitasamfélaginu og friðsælum frístundahúsabyggðum yfir í íbúðahverfi (mörg hver mjög vel gróin en íbúðahverfi engu að síður).
Og hvað þýðir það fyrir sveitarfélagið?
Hvernig á þessi uppbygging að fara fram, hvað á hún að taka langan tíma, hver á að greiða fyrir hana og hvern má þvinga til að taka þátt og hvern ekki? Svo eitthvað sé nefnt.
Engum af þessum spurningum hefur verið svarað af þeim aðilum sem tala fyrir þessari vegferð.
Þarf ekki að gera það?
Guðmundur Finnbogason
Oddviti A-listans í Grímsnes- og Grafningshreppi