Fyrirhuguð uppbygging í Ásgarði vekur spurningar um ásýnd, friðsæld, umferð og landnýtingu – og hvort áhrifin séu í raun jafn óveruleg og skipulagsgögnin gefa til kynna.
Í landi Ásgarðs í Grímsnesi stendur nú yfir skipulagsferli sem getur breytt eðli svæðisins til frambúðar. Fyrirhuguð er breyting á aðalskipulagi þar sem um 6,8 hektarar lands verða skilgreindir sem verslunar- og þjónustusvæði. Í kjölfarið er gert ráð fyrir nýju deiliskipulagi fyrir hótel, veitingastað og stök gistihús.
Þetta er því ekki einföld breyting á einu frístundahúsi. Um er að ræða grundvallarbreytingu á landnotkun á svæði sem hefur verið tengt frístundabyggð og þeirri upplifun sem henni fylgir.
Í skipulagsgögnunum kemur fram að fyrirhuguð uppbygging eigi að styðja við ferðaþjónustu, skapa atvinnu og auka þjónustu í sveitarfélaginu. Það eru eðlileg markmið. En spurningin er ekki hvort ferðaþjónusta sé mikilvæg.
Spurningin er hvar, hversu umfangsmikil og með hvaða áhrifum hún á að vera.
Friðsælt frístundasvæði eða nýtt hótelhverfi?
Í gögnum sveitarfélagsins kemur fram að eigendur frístundahúsa í nágrenninu hafi lýst áhyggjum af því að uppbyggingin breyti yfirbragði svæðisins og friðsæld þess. Þessar áhyggjur eru ekki ímyndað vandamál sem andstæðingar framkvæmdarinnar hafa fundið upp eftir á. Þær koma fram í skipulagsferlinu sjálfu og eru sérstaklega nefndar í greinargerð sveitarfélagsins.
Í stað þess að taka þær áhyggjur sem grundvallarspurningu er hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að aukin umferð ætti ekki að hafa veruleg áhrif á frístundahúsasvæðið vegna legu þess við þjóðvegi.
En það er ekki sama og að sýna fram á að áhrifin verði óveruleg.
Hótel með veitingastað er allt annars eðlis en frístundahús. Þar verða gestir, starfsfólk, þjónustubílar, afhendingar, sorphirða og önnur starfsemi sem fylgir atvinnurekstri. Umferðin er ekki aðeins spurning um fjölda bíla heldur einnig um breytt mynstur notkunar svæðisins.
Byggingin sjálf mun breyta ásýndinni
Skipulagsgögnin viðurkenna þetta raunar sjálf.
Þar segir að stærri byggingarflötur, aðkoma, bílastæði og önnur mannvirki muni óhjákvæmilega breyta ásýnd svæðisins. Þetta er lykilatriði!
Til að draga úr áhrifunum er gert ráð fyrir gróðurbeltum og hólalandslagi við hótelbygginguna. Einnig er lögð áhersla á að byggingin falli vel að náttúru og landslagi, meðal annars með efnisvali, gróðurþökum og því að nýta landhalla til að fella mannvirkið inn í landið.
Þetta eru mögulegar mótvægisaðgerðir. En þær breyta ekki þeirri staðreynd að nýtt hótel verður til staðar þar sem nú er annað yfirbragð og önnur landnotkun.
Í deiliskipulaginu er gert ráð fyrir hótelbyggingu þar sem heimilaðar geta verið tvær hæðir. Mænishæð er sögð mega vera allt að 7,5 metrar þar sem tvær hæðir eru heimilaðar. Nýtingarhlutfall hótellóðar er jafnframt allt að 0,15.
Þetta er því umtalsvert mannvirki, jafnvel þótt leitast verði við að fella það inn í landslag.
Landbúnaðarlandi breytt í verslun og þjónustu
Önnur grundvallarspurning snýst um landið sjálft. Skipulagsbreytingin felur í sér að land er tekið úr flokki landbúnaðarlands og skilgreint sem verslunar- og þjónustusvæði. Í greinargerðinni er tekið fram að landið sé gott landbúnaðarland og flokkað í flokki II–IV.
Sveitarfélagið bendir á að svæðið hafi áður verið hluti af skipulögðu frístundahúsasvæði og því sé breytingin ekki eins róttæk og ef um væri að ræða óraskað land.
En hér þarf að horfa til lengri tíma. Þegar land er einu sinni tekið undir umfangsmikla ferðaþjónustu er erfitt að snúa þeirri þróun við. Með nýju skipulagi er verið að ákveða að þetta land skuli fyrst og fremst þjóna annarri starfsemi en þeirri landnotkun sem nú er.
Þess vegna skiptir máli að taka ákvörðunina ekki aðeins út frá því hvort framkvæmdirnar séu mögulegar í dag, heldur líka út frá því hvers konar svæði við viljum hafa eftir tíu, tuttugu eða þrjátíu ár.
Það þarf að skoða heildarmyndina: mannvirki, bílastæði, ljós, umferð, frárennsli, landmótun, gróður, sorp og rekstur hótelsins.
Sérstaklega þarf að spyrja hvort mat á áhrifum sé nægilega ítarlegt þegar um er að ræða atvinnustarfsemi af þessu tagi í dreifbýlu umhverfi.
„Óveruleg áhrif“ – en miðað við hvað?
Það vekur þó mesta athygli hvernig áhrif framkvæmdarinnar eru metin.
Í umhverfismati aðalskipulagsbreytingarinnar eru áhrifin í heild talin óveruleg. Þar er meðal annars fjallað um áhrif á íbúa og heilbrigði manna, líffræðilega fjölbreytni, land, landslag, jarðveg, vatn, loftslag, menningarminjar og fleiri þætti.
En þegar litið er á textann sjálfan kemur fram að skipulagsbreytingin muni fyrst og fremst hafa áhrif á lóðarhafa nærliggjandi frístundahúsalóða og vegfarendur.
Það er einmitt sá hópur sem hefur þegar lýst áhyggjum.
Þá vaknar spurningin: Ef breytingin hefur fyrst og fremst áhrif á þá sem búa eða dvelja næst framkvæmdinni, ætti þá ekki að leggja sérstaka áherslu á að rannsaka upplifun þeirra, hljóðvist, ásýnd, umferð og friðsæld?
Það er ekki nóg að segja að áhrifin séu lítil vegna þess að svæðið sé nálægt fjölförnum vegi. Aukning ónæðis er ekki sjálfkrafa ásættanleg bara vegna þess að ákveðið ónæði er þegar til staðar.
Ekki er verið að mótmæla atvinnuuppbyggingu í sveitarfélaginu
Þeir sem hafa áhyggjur af þessari uppbyggingu þurfa ekki að vera á móti ferðaþjónustu, atvinnusköpun eða uppbyggingu í sveitarfélaginu.
Mótmælin snúast fyrst og fremst um staðsetningu og umfang.
Það er hægt að styðja við ferðaþjónustu og um leið gera kröfu um að uppbygging eigi sér stað þar sem hún veldur sem minnstum skaða á náttúru, landslagi og lífsgæðum þeirra sem fyrir eru.
Það er líka hægt að spyrja hvort sveitarfélagið þurfi endilega að velja milli atvinnuuppbyggingar og verndar friðsældar.
Betri skipulagsákvarðanir eiga að geta sameinað þetta tvennt.
Hvað gerist næst?
Nú er tækifæri til að spyrja erfiðu spurninganna áður en skipulagið verður fest í sessi.
Hversu mikil verður raunveruleg umferð? Hversu margir gestir verða á svæðinu þegar hótelið er fullnýtt? Hvernig verður aðkoman? Hvar verða þjónustubílar? Hvernig verður hljóðvist tryggð? Hvernig verður ljósmengun takmörkuð? Hvernig verður tryggt að byggingin verði ekki áberandi frá nærliggjandi frístundahúsum? Hvernig verður tryggt að uppbyggingin hafi ekki óásættanleg áhrif á landslag og náttúrugæði?
Og síðast en ekki síst: er umfang framkvæmdarinnar í raun réttlætanlegt á þessum stað?
Þetta eru ekki spurningar sem ætti að svara eftir að framkvæmdaleyfi hefur verið veitt.
Þeim á að svara áður.
Ásgarður er ekki bara auður blettur á korti sem hægt er að gefa nýtt hlutverk. Þar er fyrir frístundabyggð, fólk, landslag, náttúra og ákveðið yfirbragð sem hefur mótast á löngum tíma.
Ef sveitarfélagið ákveður að breyta þessu svæði í hótel- og ferðaþjónustusvæði er það ákvörðun sem mun hafa áhrif langt út fyrir lóðarmörk hótelsins.
Þess vegna er eðlilegt að krefjast þess að áhrifin séu metin af raunsæi, að áhyggjur nágranna séu teknar alvarlega og að ekki verði gengið út frá því fyrirfram að neikvæð áhrif séu „óveruleg“.
Atvinnuuppbygging má vera góð. En góð skipulagsstefna snýst ekki bara um það sem hægt er að byggja – heldur líka um það sem vert er að varðveita.
Þóra Gunnarsdóttir
Íbúi í Grímsnes- og Grafningshreppi